Giriş

Hukuk dünyası, yüzyıllardır büyük değişimlere pek kapı aralamayan, geleneklerine bağlı bir alan olarak bilinir. Duruşma salonlarında cübbeliler, kağıt klasörler ve daktilo/klavye sesleri arasında geçen sahneler uzun süre değişmeden kalmıştır. Ancak 21. yüzyılın veri patlaması ve teknolojik atılımlarıyla birlikte mahkeme salonlarına da dijital bir devrim yaşanmaktadır. Davalar artık sadece birkaç sayfa dilekçeden ibaret değil; yüzlerce sayfa sosyal medya çıktısı, dijital deliller, finansal kayıtlar dosyalara giriyor. Bu bilgi seli, “adalete erişim krizi” diyebileceğimiz bir yavaşlamaya yol açıyor: davalar yıllarca sürüyor, yargıçlar iş yükü altında eziliyor, adalet gecikiyor. İşte tam bu noktada yapay zekâ yargının gündemine “kurtarıcı” ve aynı zamanda “meydan okuyucu” olarak girdi. İşte bu yazıda yargıda yapay zekâ kullanımını ele alacağız, hazırsanız başlayalım!

Dünya Mahkemelerinde Yapay Zekâ Uygulamaları

Çin: Dijital Mahkemeler ve Sanal Hakimler

Günümüzde, yapay zekânın yargıda en kapsamlı kullanıldığı ülke şüphesiz ki Çin. Çin, devasa dava yüküyle başa çıkmak için 2017’den itibaren internet mahkemeleri kurmaya başladı. Örneğin Hangzhou şehrinde kurulan İnternet Mahkemesi, e-ticaret ve telif gibi dijital konulu davaları tamamen çevrimiçi görüyor. Bu mahkemede “yapay zekâ yargıç” diyebileceğimiz bir sistem bile var: Duruşmalara taraflar video konferansla katılıyor ve ekranda beliren kara cübbeli bir sanal hakim avatarı, örneğin “Delillere itirazınız var mı?” gibi usule dair soruları soruyor. Bu dijital hakim aslında önemli olmayan rutin kısımları idare ederek gerçek hakimlerin yükünü hafifletiyor; nihai kararlar hâlâ insan hakim tarafından veriliyor.

Bu uygulamanın Çin’de gerçekten işe yaradığı görüldü ve Çin’in akıllı mahkemelerinde verimlilik inanılmaz boyutlara ulaştı. Örneğin Pekin İnternet Mahkemesi’nde bir davanın ortalama duruşma süresi sadece 37 dakika, davanın baştan sona sonuçlanması ortalama 40 gün sürüyor. Üstelik Çin Yüksek Halk Mahkemesi, 2024 itibariyle 320 milyon hukuki doküman üzerinde eğitilmiş devasa bir yapay zekâ platformu geliştirdiğini duyurdu. Bu sistem, hakimlere benzer içtihatları anında bulma, dava özetlerini otomatik yazma ve hatta karar taslakları oluşturma yeteneğine sahip. Örneğin sistem, milyonlarca emsal kararı tarayıp “benzer davaların %95’inde şöyle karar verilmiş” diyebiliyor ve buna göre bir taslak gerekçe sunabiliyor. WeChat gibi popüler uygulamalarda entegre mobil mahkeme servisleri üzerinden bugüne dek milyonlarca dava işlemi gerçekleştirildi bile. Kısacası, Çin, “dijital yargı” vizyonunu en radikal şekilde hayata geçiren ülke konumunda.

Çin sistemine karşı getirilen pek çok haklı eleştiri ve endişe olsa da Çin örneğinin AI’ın yargıda neleri mümkün kılabileceğinin çarpıcı bir vitrini olduğunu söylememiz mümkün.

Estonya ve Avrupa

Doğu’daki hızlı dönüşümün aksine, Avrupa ülkeleri yapay zekâya daha temkinli ve “insan odaklı” yaklaşıyor. Minik Baltık ülkesi Estonya, 2019’da dünyayı heyecanlandıran 7.000 Avro altındaki küçük çaplı alacak davalarında bir “robot yargıç” kullanılması projesi geliştirdi. Bu yapay zekâ yargıç, tarafların sisteme yüklediği belge ve delilleri inceleyip otomatik bir karar taslağı verecek, ancak bu karar taraflar isterse bir insan hakim tarafından gözden geçirilecek. Yani algoritma nihai karar merci değil, ilk kademe bir filtre olacak. Proje hâlâ sınırlı bir pilot aşamada kaldı ve kesin hayata geçemedi, gelen eleştiriler üzerinde Estonya Adalet Bakanlığı da “Tamamen hakim yerine geçecek bir yapay zekâ aracı geliştirmiyoruz, amaç hakimlere yardımcı bir araç” diyerek durumu açıklığa kavuşturdu. Yine de, bu adım dünyanın ilk karar veren yapay zekâ hakimi olma potansiyelini taşıdığı için ilgi çekmişti.

Genel olarak Avrupa, yapay zekâ kullanımında sıkı etik ilkelere bağlı kalıyor. Avrupa Konseyi bünyesinde hazırlanan 2018 tarihli bir bildirge, yargıda yapay zekâ için 5 temel prensip ortaya koydu:

(a) Temel haklara saygı,

(b) Ayrımcılık yasağı,

(c) Kalite ve güvenlik,

(d) Şeffaflık (algoritmik kara kutu olmamalı) ve

(e) “Kullanıcı kontrolü” : yani insan hakimin daima dümenin başında olması.

Bu yaklaşımın çarpıcı bir örneği de Fransa'dan geldi. Fransa, 2019'da çıkardığı bir yasa ile yargıçların karar verilerini istatistiksel analizle profillemeyi suç haline getirdi. Yani herhangi bir şirketin ya da kişinin "Falanca hakimin geçmişte şu oranda şöyle karar verdiğini" hesaplaması ve yayımlaması yasaklandı; ve bu yasağı ihlal edenlere 5 yıla kadar hapis cezasına hükmedilmesi öngörüldü. Bu suç, yargıçların birer istatistik objesine dönüşmesini engelleme kaygısından doğdu. Eleştiriler yok mu? Elbette var: kamuya açık kararların analizinin yasaklanması ifade özgürlüğü ve şeffaflık açısından sorgulanıyor. Ancak bu örnek, Avrupa'da "yapay zekâ ve hukuk" denkleminde önceliğin verimlilikten ziyade etik ve mahremiyet kaygıları olduğunu gösteriyor.

ABD

ABD'de yapay zekâ, mahkeme süreçlerinde daha çok karar desteği şeklinde karşımıza çıkıyor. Özellikle ceza yargısında; yargıçların tutuklama ve ceza süresi belirlerken yararlandığı risk değerlendirme algoritmaları kullanılıyor. Bunların en meşhuru, COMPAS adlı bir yazılım. COMPAS, sanıklara dair yüz küsur soruluk bir test ve sabıka kaydı verilerini analiz ederek her sanığa bir “yeniden suç işleme riski” puanı atıyor. Teoride amaç, hakimin insani önyargılarını dengelemek ve objektif bir kriter sağlamak. Nitekim bugün Arizona, Colorado, Wisconsin gibi birçok eyalette bu tür algoritmaların sonuçları hakimlere sunuluyor.

Ancak pratikte olaylar pek tozpembe değil. 2016’da ProPublica adlı araştırmacı gazetecilik grubu, COMPAS sisteminin binlerce kararını inceleyerek çarpıcı bir bulguya ulaştı: Yazılım ırksal önyargılar içeriyor olabilir. Örneğin COMPAS, Afro Amerikan sanıkları, gerçekte yeniden suç işlemeyecek olsalar bile, beyaz sanıklara kıyasla neredeyse iki kat daha fazla “yüksek riskli” olarak etiketlemiş. Tersine, gerçekten suç işlemeye devam eden bazı beyaz sanıklar ise “düşük risk” notuyla hafife alınmış. Bu yanlış pozitif ve negatif oranlar, sistemin farkında olmadan mevcut toplumsal bias’ları (önceki yazılarımızda bias probleminden bahsetmiştik) tekrar ürettiğine işaret ediyor. Algoritmayı geliştiren şirket suçlamaları reddetse de, bu durum ABD’de hararetli bir “algoritmik adalet” tartışması başlattı. Sonuç olarak birçok yargıç, bu risk skorlarını temkinle kullanmaya, hatta bazı yargı çevreleri tamamen terk etmeye başladı. Yüksek Mahkeme seviyesinde henüz net bir yasaklayıcı içtihat olmasa da, bir alt mahkeme kararı “Bu skorlar kullanılabilir fakat hakimler bu araçların yanılabilir ve önyargılı olabileceğini akılda tutmalı, kararı sadece algoritmaya dayandırmamalı” diye uyarıda bulundu.

ABD örneği, yapay zekânın yargıda kullanımında en büyük risklerden birine parmak basıyor: "Önyargılı veri = önyargılı AI." Sistem, insan hakimlerin yıllardır verdiği kararlarla eğitiliyor. Eğer geçmişte sistematik ayrımcılık veya hatalı uygulamalar varsa, yapay zekâ bunları objektif gerçeklik zannedip geleceğe taşıyor. Kısacası, veri kaynaklı adaletsizlikler algoritmik bir kılıfa bürünebiliyor. Bu yüzden ABD'de hukukçular "şeffaflık" ve "denetlenebilirlik" vurgusu yaparak, bu araçların bir kara kutu olmaması gerektiğini savunuyorlar. Yine de, doğru kullanıldığında bu sistemler yargıçlara yardımcı olabilir ancak önemli olan, insan yargıcın bu çıktıları körü körüne değil, eleştirel bir zihinle kullanması.

Brezilya

Yapay zekânın zorunluluktan doğduğu bir diğer ülke Brezilya. Brezilya, 100 milyona yakın nüfusu ve kronik dava yüküyle tam anlamıyla “tıkanmış” bir yargı sistemine sahipti. Ülkenin yüksek mahkemesi STF, yılda on binlerce temyiz başvurusu alıyor ve hakimler bu davaları yetiştiremiyordu. Çözüm olarak Brezilya, “VICTOR” adında bir yapay zekâ asistanını devreye soktu. VICTOR’un görevi, Yüksek Mahkeme’ye gelen temyiz dilekçelerini hızla tarayıp önceliklendirmek ve belli kategorilere ayırmak. Özellikle Brezilya’da anayasal önem taşıyan davalar (genel etki kriteri deniyor) ancak Yüksek Mahkeme’ye gelebiliyor; diğerleri alt mahkemede bitiyor. İşte VICTOR, her başvuruyu okuyup “Bu dosya önemli bir anayasal mesele içeriyor mu?” sorusuna insan yargıçtan çok daha hızlı cevap veriyor.

Rakamlarla konuşacak olursak: Eskiden Brezilya’da bir adliye memuru, bir temyiz dosyasını inceleyip ilgili kategoriye sokmak için ortalama 44 dakika harcıyormuş. VICTOR ise aynı işi 5 saniyede yapabiliyor. Üstelik ilk versiyonunda belgeleri %84 doğruluk payıyla doğru sınıflandırdığı ölçülmüş. Bu muazzam hız sayesinde, Yüksek Mahkeme hakimleri binlerce dosyanın ön elemesini manuel yaptırmak yerine sadece gerçekten önemli dosyaları incelemeye odaklanabilmeye başlamışlar. VICTOR ayrıca, taranmış PDF’lerden metin çıkarma (OCR) ve belli başlı bölümleri (kararın özeti, temyiz dilekçesi vs.) otomatik ayıklama gibi işler de yapıyor. Ancak VICTOR bir karar verici değil, bir “sekreter” aslında. Yani VICTOR’un elemiş olması, davanın reddedildiği anlamına gelmiyor; son kararı her durumda bir insan yargıç onaylıyor. Bu sayede sistem, insan hata payını sıfırlamasa da, süreleri hatrı sayılır biçimde kısaltıyor. Nitekim Brezilya’daki hukukçular da bu aracı memnuniyetle karşılamış durumdalar zira devasa iş yükü altında boğulan bir yargı sisteminde teknoloji kullanımı artık lüks değil, hayatta kalma meselesi haline gelmiş durumda.

Yapay Zekâ Hakimin Yerini Alır mı?

Onca örneği gördükten sonra akıllara gelen tek bir soru var: “Gelecekte robot hakimler mi olacak, yoksa insan hakimler hep var olmaya devam mı edecek?” Özellikle popüler kültürde, önünde cübbe ile duran bir robotun “suçlu” diye hüküm verdiği distopik bir imge kafamıza kazınmış ve bizi korkutuyor olabilir. Gerçekte ise tablo biraz daha dengeli.

Yapay zekânın güçlü olduğu yönler yok değil:

Hafıza ve Hız: Bir insan hakimin on binlerce emsal kararı ezberlemesi imkânsızken, bir yapay zekâ programı anında tüm Yargıtay arşivini tarayıp ilgili kararları çıkarabilir. Aynı Çin’deki sistemin saniyeler içinde karar taslağı önermesi veya Brezilya’daki yapay zekânın 5 saniyede dosya elemesi gibi. Tutarlılık: Yapay zekâ, belirli kurallara ve verilere sadık kalarak işlem yapar. “A kuralına göre şu şartlar varsa sonuç budur” gibi deterministik işlemlerde hata yapmaz. Duygusal dalgalanmaları yoktur; oysa araştırmalar, insan hakimlerin açlık, yorgunluk gibi etmenlerle kararlarında tutarsızlık yaşayabildiğini göstermiştir (mesela öğle yemeği öncesi daha sert kararlar verip, yemek sonrası yumuşayanlar olduğu dahi tespit edilmiş). Veri Analizi: Karmaşık bir finans davasında binlerce sayfalık muhasebe kaydını bir yapay zekâ rahatça analiz edip bir usulsüzlük modeli yakalayabilir. İnsan için bu günler sürecek bir iştir.

Peki yapay zekânın asla (ya da çok uzun süre) dolduramayacağı insani yönler neler?

Öncelikle insan oluşumuzun naçizane bir yansıması olan: empati ve vicdani takdir. Yargılama, mekanik bir işlem değil, içinde toplumsal değerler ve insani duygular barındırır. Bir ceza davasında sanığın gerçekten pişman olup olmadığını anlamak, bir boşanma davasında tarafların acısını sezmek, bir tanığın güvenilirliğini gözlemlemek – bunlar duygusal zeka gerektiren şeyler. Bugünün yapay zekâ metni analiz edebilir ama acıyı hissedemez.

İkinci nokta, hakkaniyet ve esneklik. Kanunlar genel, soyut, objektif nitelikte kurallardır ama hayatın sınırsız çeşitliliği içinde bazen yazılı kurallar katı uygulandığında adaletsiz sonuçlar doğurabilir. İşte bu yüzden hakimlere takdir yetkisi tanınır. Bir yapay zekâ, eğitim aldığı veriye dayalı olarak ortalamaya göre ceza önerir; oysa hakim “somut olayın şartlarını” gözeterek kararını verebilir. Adalet, bazen, durumun koşullarını değerlendirmeyi gerektirir ve bu dengeyi tartmak da insana özgüdür.

Üçüncüsü, toplumsal meşruiyet ve güven. Vatandaşlar adalet karşısında dinlenilmek ister ve aynı zamanda, savunma hakkının bir yönü de dinlenmektir. Bir makinenin soğuk bir çıktı vermesi ile bir hakimin duruşmada tarafları sabırla dinleyip, yüzüne karşı hükmü açıklaması arasında psikolojik olarak büyük fark vardır. İnsanlar, yargıya güven duymak için kararın arkasında bir insan iradesi görmeye ihtiyaç duyabilir. “Robot hakim bana ceza verdi” demek, bir anlamda sorumluluğu muğlaklaştırır.

Özetlemek gerekirse, yapay zekâ hakimlik mesleğini tamamen ortadan kaldıracak bir “istihdam kıyameti” getiremez. Fakat hakimlerin iş yapış biçimini köklü şekilde değiştirebilir. Bir hakim belki gelecekte on kat fazla dosyaya bakacak ama bunu yaparken akıllı asistanları olacak. Yapay zekâ, hakimin bir bilişsel protezi gibi çalışacak – tıpkı gözlük takan birinin daha net görmesi gibi, yapay zekâ kullanan bir yargıç da daha geniş bilgiye hızla erişebilecek. Son karar her zaman insanda kalsa da o karara giden yolda yapay zekâ vazgeçilmez bir araç haline gelecek.

Türkiye

Peki bu küresel gelişmeler ışığında Türkiye nerede duruyor? Aslında Türkiye, dijital yargı altyapısı bakımından birçok ülkeye göre oldukça iyi bir konumda. UYAP (Ulusal Yargı Ağı Projesi) sayesinde neredeyse tüm mahkeme işlemleri zaten elektronik ortamda yapılıyor, milyonlarca karar ve dava bilgi ve belgesi dijital olarak arşivleniyor. Bu büyük veri hazinesi, yapay zekâ uygulamaları için müthiş bir kaynak.

Nitekim son yıllarda Türkiye’de de yargıda AI adına somut adımlar atılmaya başlandı. Yargıtay, Avrupa Konseyi desteğiyle Yapay Zekâ Destekli İçtihat Merkezi projesini hayata geçirdi. 2023 sonunda devreye giren bu sistem, Yargıtay’ın emsal kararlarını akıllı bir arama motoru ve öneri sistemiyle hukukçuların erişimine sunuyor. Eski Yargıtay Başkanı Mehmet Akarca’nın açıklamasına göre bu platform, Yargıtay’ın içtihat birliğini sağlama misyonuna katkı yapacak şekilde tasarlandı ve dünyada bir yüksek mahkeme bünyesinde ilk kez Türkiye’de uygulanıyor. Bu sayede hem vatandaşlar için adalete erişim kolaylaşıyor, hem avukatların işi kolaylaşıyor (dava açmadan önce emsal kararları görüp boşuna dava açmamak veya doğru stratejiyle başlamak mümkün hale geliyor), hem de alt mahkeme hakimleri Yargıtay’ın güncel içtihatlarından haberdar olup çelişkili kararlar verme riskini azaltıyor.

Tabii Türkiye’de henüz “yapay zekâ hakim” ya da “otomatik karar” gibi uygulamalar gündemde değil. Ancak Adalet Bakanlığı’nın yayımladığı 2025-2029 Yargı Reformu Stratejisi Eylem Planı’nda bile, yapay zekâ kullanımının genişletilmesi bir hedef olarak belirtilmiş durumda.

Elbette hukukun her alanında olduğu gibi, teknoloji entegrasyonunda da temkinli ilerlemek şart. Yapay zekânın getirebileceği riskler – yanlış bilgi üretmesi (halüsinasyon), önyargı sorunu, şeffaflık eksikliği – konusunda hukuk camiasının farkındalığı artırılmalı. Genç hukukçuların hem teknoloji okuryazarı olması, hem de etik farkındalıklarının gelişmesi gerekiyor. Sonuçta, teknolojiyi doğru kullanmak da bir beceridir ve bunu öğrenmek zaman alacaktır.

Sonuç: İnsan + Makine = Adaletin Geleceği

Dünya örnekleri ve Türkiye’nin konumu bize gösteriyor ki, yapay zekâ yargı ekosisteminin kalıcı bir parçası haline geliyor. Ancak bu, hakimlerin tamamen devre dışı kalacağı anlamına gelmiyor. Aksine, insan hakimin sağduyusu ile makinenin hesaplama gücünün birleşimi, geleceğin ideal modeli olarak ortaya çıkıyor. Bir

Şunu da kabul etmek gerekir ki, yapay zekâ kullanımı yakında bir zorunluluk haline de gelecek. Nasıl ki UYAP’ı kullanmayan bir hukukçu bugün iş yapamazsa, yakın gelecekte yapay zekâ destekli araçları kullanmayan hakim veya avukat da rekabet edemeyecek. Çin’de 40 günde biten davaların bizde 4 yıl sürmesi, teknolojiyi reddetmekle açıklanamaz hale gelecek. Dolayısıyla, yapay zekâ doğru yöntemlerle regüle edilerek yargının vazgeçilmez bir yardımcısı olacak.

Kısacası, küresel örnekler ve Türkiye’nin attığı adımlar, yapay zekânın artık yargının çevresinde dolaşan bir yenilik değil, adaletin işleyişini dönüştüren temel bir bileşen olduğunu gösteriyor. Bu dönüşüm, insan unsurunu ortadan kaldıran mekanik bir gelecek vaadetmiyor; tam tersine, hakimin vicdani takdiri ile yapay zekânın bilgi işleme kapasitesinin birbirini tamamladığı yeni bir yargısal mimari ortaya koyuyor. Geleceğin güçlü ve hızlı işleyen adalet sistemininse bu iki bileşenin uyumlu işbirliğine dayanacak olduğu şüphesiz. Dolayısıyla asıl mesele, teknolojiyi yargının hizmetine akıllıca entegre ederek hem adalet duygusunu hem de verimliliği güçlendirebilmektir; bunu başarabildiğimiz ölçüde, “dijital yargıçlar çağı” bir tehdit değil, daha erişilebilir ve daha tutarlı bir adalet düzeni için önemli bir fırsata dönüşecektir.